Scope 1, Scope 2 ve Scope 3 Emisyonları Nedir?

İklim değişikliğiyle mücadele kapsamında şirketlerin çevresel etkilerini daha şeffaf şekilde ortaya koyması giderek daha önemli hâle gelmektedir. Bu doğrultuda kurumlar ne kadar enerji tükettiklerinin yanı sıra faaliyetleri sonucunda atmosfere salınan sera gazı emisyonlarını da ölçmek ve raporlamak durumundadır. Emisyonların doğru şekilde sınıflandırılması ise karbon yönetimi stratejilerinin temelini oluşturur.

Uluslararası kabul gören GHG Protocol (Greenhouse Gas Protocol), şirketlerin sera gazı emisyonlarını üç ana kategori altında değerlendirir: Scope 1, Scope 2 ve Scope 3 emisyonları. Bu sınıflandırma, emisyonların kaynağını belirlemeyi kolaylaştırırken şirketlerin karbon ayak izini daha kapsamlı şekilde analiz etmesine de yardımcı olur. Günümüzde sürdürülebilirlik raporlaması, ESG uygulamaları, karbon nötr hedefleri ve uluslararası düzenlemeler kapsamında bu üç emisyon türü büyük önem taşımaktadır.

Bu yazıda karbon emisyonu ve sera gazı kavramları açıklanacak, Scope 1, Scope 2 ve Scope 3 emisyonlarının kapsamı ele alınacak ve şirketlerin emisyonlarını nasıl ölçüp raporladığı incelenecektir.

Karbon Emisyonu ve Sera Gazı Kavramları

Karbon emisyonu, insan faaliyetleri sonucunda atmosfere salınan karbondioksit (CO₂) başta olmak üzere iklim değişikliğine katkıda bulunan gazların oluşturduğu emisyonları ifade eder. Sera gazları atmosferde ısıyı tutarak Dünya'nın doğal sıcaklık dengesinin korunmasına katkı sağlar. Ancak fosil yakıt kullanımı, sanayi faaliyetleri, ulaşım ve arazi kullanımı gibi insan kaynaklı faaliyetler nedeniyle bu gazların atmosferdeki miktarının artması küresel ısınmayı hızlandırabilmektedir.

En yaygın sera gazları şöyledir:

• Karbondioksit (CO₂)
• Metan (CH₄)
• Diazot monoksit (N₂O)
• Hidroflorokarbonlar (HFC)
• Perflorokarbonlar (PFC)
• Kükürt hekzaflorür (SF₆)

Bu gazlar küresel ısınmaya farklı seviyelerde katkıda bulunduğundan, emisyon hesaplamalarında genellikle karbondioksit eşdeğeri (CO₂e) değeri kullanılır. Böylece farklı sera gazlarının etkisi ortak bir ölçü üzerinden değerlendirilebilir.

Scope 1 Emisyonları Nedir? Örnekleri Nelerdir?

Scope 1 emisyonları, şirketin doğrudan kontrolü altındaki kaynaklardan oluşan sera gazı emisyonlarını ifade eder. Başka bir ifadeyle bu emisyonlar, işletmenin kendi faaliyetleri sonucunda doğrudan atmosfere salınan emisyonlardır. Yakıt tüketimi, üretim süreçleri ve şirket araçları bu kapsamdaki başlıca kaynaklar arasında yer alır.

Bu emisyonların ortak özelliği, işletmenin faaliyetlerinden doğrudan kaynaklanması ve şirket tarafından kontrol edilebilmesidir. Bu nedenle Scope 1 emisyonlarının azaltılması, enerji verimliliği uygulamaları, yakıt dönüşümü ve düşük karbonlu teknolojilere yapılan yatırımlarla doğrudan ilişkilidir.

Scope 1 emisyonlarına örnekler şu şekildedir:

• Fabrika veya tesislerde kullanılan kazanlar
• Doğalgaz, kömür veya fuel-oil tüketimi
• Şirkete ait araç filolarının yakıt kullanımı
• Dizel jeneratörler
• Endüstriyel üretim süreçlerinden kaynaklanan emisyonlar
• Soğutucu gaz kaçakları

Şirketler karbon ayak izlerini azaltmaya yönelik çalışmalarında genellikle ilk olarak Scope 1 emisyonlarını analiz eder. Çünkü bu emisyonlar üzerinde doğrudan kontrol sağlamak diğer emisyon türlerine göre daha kolay olabilir.

Scope 2 Emisyonları Nedir? Nasıl Hesaplanır?

Scope 2 emisyonları, şirketin doğrudan üretmediği ancak faaliyetlerini sürdürebilmek için satın aldığı enerjinin üretimi sırasında oluşan dolaylı sera gazı emisyonlarını kapsar. İşletmenin kullandığı elektrik, buhar, ısıtma veya soğutma enerjisi başka bir tesiste üretildiği için emisyon fiziksel olarak işletme sahasında oluşmaz. Ancak bu enerji tüketimi şirket faaliyetleriyle bağlantılı olduğundan Scope 2 kapsamında değerlendirilir.

Özellikle üretim tesisleri, veri merkezleri, alışveriş merkezleri ve büyük ofis binaları gibi yüksek enerji tüketimine sahip işletmeler için Scope 2 emisyonları toplam karbon ayak izinin önemli bir bölümünü oluşturabilir. Yenilenebilir enerji kullanımının artırılması ve enerji verimliliği uygulamaları bu emisyonların azaltılmasına katkı sağlayabilir.

Scope 2 emisyonları hesaplanırken genellikle aşağıdaki enerji kaynakları dikkate alınır:

• Satın alınan elektrik
• Satın alınan buhar
• Merkezi ısıtma sistemleri
• Merkezi soğutma sistemleri

Uluslararası raporlama standartlarında Scope 2 emisyonları location-based (şebekenin ortalama emisyon faktörüne göre) ve market-based (satın alınan enerjinin özelliklerine göre) olmak üzere iki farklı yaklaşımla hesaplanabilir. Bu yöntemler şirketlerin enerji tedarik tercihlerini daha şeffaf şekilde raporlamasına yardımcı olur.

Scope 3 Emisyonları Neden En Kapsamlı Emisyon Türüdür?

Scope 3 emisyonları, şirket faaliyetleriyle ilişkili olmakla birlikte doğrudan kontrolü altında bulunmayan tüm dolaylı emisyonları kapsar. Bu nedenle Scope 3, emisyon yönetiminin en geniş ve en karmaşık kategorisi olarak kabul edilir. Birçok sektörde toplam karbon ayak izinin büyük bölümü de bu kapsamda yer alabilir.

Scope 3 emisyonları  tedarikçilerden müşterilere kadar uzanan tüm değer zincirini kapsar. Hammadde üretimi, ürünlerin taşınması, çalışan seyahatleri, atık yönetimi ve ürünlerin kullanım süreci gibi birçok farklı faaliyet bu kategori içerisinde değerlendirilir. Bu nedenle Scope 3 emisyonlarının ölçülmesi, Scope 1 ve Scope 2'ye göre daha fazla veri ve paydaş iş birliği gerektirebilir.

Scope 3 emisyonlarına örnek şöyledir:

• Satın alınan hammadde ve malzemeler
• Tedarikçi faaliyetleri
• Lojistik ve taşımacılık süreçleri
• İş seyahatleri
• Çalışanların işe ulaşımı
• Atık yönetimi
• Satılan ürünlerin kullanımından kaynaklanan emisyonlar
• Ürünlerin kullanım ömrü sonunda ortaya çıkan emisyonlar

Özellikle küresel tedarik zincirine sahip şirketlerde Scope 3 emisyonları, toplam karbon ayak izinin en büyük bölümünü oluşturabilir. Bu nedenle sürdürülebilir tedarik zinciri yönetimi ve tedarikçilerle ortak karbon azaltım çalışmaları giderek daha fazla önem kazanmaktadır.

Scope 1, Scope 2 ve Scope 3 Arasındaki Farklar

Scope 1, Scope 2 ve Scope 3 emisyonları arasındaki temel fark, emisyonun hangi kaynaktan oluştuğu ve şirketin bu kaynak üzerindeki kontrol düzeyidir. Bu ayrım sayesinde işletmeler karbon ayak izlerini daha sistematik şekilde analiz edebilir ve hangi alanlarda iyileştirme yapmaları gerektiğini belirleyebilir.

Her emisyon türü farklı veri kaynakları ve hesaplama yöntemleri gerektirdiği için raporlama süreçleri de birbirinden farklılık gösterebilir. Özellikle Scope 3 emisyonları, çok sayıda paydaşın sürece dâhil olması nedeniyle diğer kategorilere göre daha kapsamlı analizler gerektirir.

Emisyon Türü	Kapsam	Örnek
Scope 1	Doğrudan emisyonlar	Şirket araçları, kazanlar, jeneratörler
Scope 2	Satın alınan enerjiden kaynaklanan dolaylı emisyonlar	Elektrik, buhar, merkezi ısıtma
Scope 3	Değer zincirindeki diğer tüm dolaylı emisyonlar	Tedarikçiler, lojistik, ürün kullanımı, atıklar

Şirketler Emisyonlarını Nasıl Ölçer ve Raporlar?

Sera gazı emisyonlarının azaltılabilmesi için öncelikle doğru şekilde ölçülmesi gerekir. Bu nedenle şirketler, faaliyetlerinden kaynaklanan emisyonları belirli standartlar doğrultusunda hesaplayarak emisyon envanteri oluşturur. Hazırlanan bu envanterler hem sürdürülebilirlik stratejilerinin oluşturulmasına hem de emisyon azaltım hedeflerinin belirlenmesine temel oluşturur.

Emisyon hesaplamalarında yakıt tüketimi, elektrik kullanımı, satın alınan ürün ve hizmetler, lojistik faaliyetleri, atık yönetimi ve iş seyahatleri gibi birçok farklı veri değerlendirilir. Toplanan veriler emisyon faktörleriyle birlikte analiz edilerek karbondioksit eşdeğeri (CO₂e) cinsinden toplam sera gazı emisyonu hesaplanır. Böylece şirketler hangi faaliyetlerinin daha fazla emisyona neden olduğunu görebilir ve iyileştirme çalışmalarını bu alanlara odaklayabilir.

Kurumsal emisyon yönetiminde en yaygın kullanılan standart ve raporlama çerçeveleri şöyledir:

• GHG Protocol: Scope 1, Scope 2 ve Scope 3 emisyonlarının hesaplanmasında dünya genelinde en yaygın kullanılan metodolojidir.
• ISO 14064: Sera gazı emisyonlarının ölçülmesi, doğrulanması ve raporlanmasına ilişkin uluslararası standarttır.
• CDP (Carbon Disclosure Project): Şirketlerin çevresel performanslarını yatırımcılar ve paydaşlarla paylaşmasını sağlayan küresel raporlama platformudur.
• ESG raporlamaları: Çevresel, sosyal ve yönetişim performansının değerlendirildiği kurumsal sürdürülebilirlik raporlarıdır.

Günümüzde birçok şirket,yatırımcı beklentilerini karşılamak, tedarik zincirindeki iş ortaklarıyla uyum sağlamak ve iklim risklerini daha etkin yönetebilmek amacıyla da emisyonlarını düzenli olarak ölçmekte ve raporlamaktadır.

Karbon Nötr Hedeflerinde Scope Emisyonlarının Önemi

Karbon nötr ve net sıfır hedefleri, günümüzde birçok şirketin uzun vadeli sürdürülebilirlik stratejisinin önemli bir parçası hâline gelmiştir. Bu hedeflere ulaşabilmek için yalnızca doğrudan emisyonların azaltılması yeterli değildir. Şirketlerin faaliyetlerinden ve değer zincirlerinden kaynaklanan tüm sera gazı emisyonlarını kapsamlı şekilde değerlendirmesi gerekir.

Özellikle Scope 3 emisyonları, birçok sektörde toplam karbon ayak izinin en büyük bölümünü oluşturabilir. Bu nedenle yalnızca üretim tesislerinde enerji verimliliği sağlamak yerine tedarikçilerle iş birliği yapmak, düşük karbonlu lojistik çözümlerini benimsemek ve ürünlerin yaşam döngüsünü iyileştirmek de emisyon azaltım çalışmalarının önemli bir parçasıdır.

Scope emisyonlarının doğru şekilde yönetilmesi şirketlere birçok açıdan katkı sağlayabilir:

• Karbon ayak izinin daha doğru hesaplanması
• Emisyon azaltım hedeflerinin gerçekçi şekilde belirlenmesi
• Sürdürülebilirlik performansının geliştirilmesi
• Yatırımcı ve paydaş beklentilerinin karşılanması
• Ulusal ve uluslararası raporlama gerekliliklerine uyum sağlanması
• Düşük karbon ekonomisine geçiş sürecinin desteklenmesi

Sık Sorulan Sorular

Scope 3 emisyonları neden önemlidir?

Scope 3 emisyonları, şirketin tedarik zinciri ve ürün yaşam döngüsü boyunca oluşan dolaylı emisyonları kapsar. Birçok sektörde toplam karbon ayak izinin en büyük kısmı bu kategoride yer aldığı için emisyon azaltım stratejilerinin önemli bir bölümünü oluşturur. Bu emisyonların yönetilmesi, şirketlerin karbon nötr ve net sıfır hedeflerine ulaşmalarını da destekler.

Scope 1 ve Scope 2 arasındaki fark nedir?

Scope 1 emisyonları, şirketin doğrudan kontrolü altındaki kaynaklardan oluşan emisyonları ifade eder. Yakıt tüketimi, şirket araçları ve üretim süreçlerinden kaynaklanan emisyonlar bu kapsamdadır. Scope 2 ise şirketin satın aldığı elektrik, buhar, ısıtma veya soğutma enerjisinin üretimi sırasında oluşan dolaylı emisyonları kapsar.

Karbon ayak izi hesaplamasında hangi emisyonlar dikkate alınır?

Kurumsal karbon ayak izi hesaplanırken Scope 1, Scope 2 ve Scope 3 emisyonlarının tamamı değerlendirilir. Doğrudan emisyonlar, satın alınan enerjiden kaynaklanan dolaylı emisyonlar ve tedarik zinciri boyunca oluşan diğer dolaylı emisyonlar birlikte analiz edilerek şirketin toplam sera gazı emisyonu karbondioksit eşdeğeri (CO₂e) cinsinden hesaplanır.